فلزكاری

   صنعت و هنر فلزكاری از پيش از روزگار صفويان پيشرفت بسيار كرد.

سلاح‌ هایی مانند زره، كلاه‌ خود، شمشير و ديگر ابزار از نخستين

نمونه‌ های اين ساخته‌ های هنری است. در ميان ساخته‌ های فلزی

و آثار هنر فلزكاری چيزهای سودمند مانند كوزه و گلدان و تشت و ديگر

اقلام اثاثه ی خانه با ساخت ممتاز و طرح و نقش‌ های گوناگون ديده

می شود.

   اين هنر نيز پس از برآمدن صفويان به اوج رسيد. امروز هم در يك

راسته بازار اصفهان، صنعتكاران نقش‌ پرداز روی طلا و نقره و مس و

برنج و ديگر فلزها، كارگاه و مغازه دارند. در ساخته‌ های هنری مسين،

شهر دمشق هنوز معروف است. اما روزگاری بود كه ساخته‌ های 

شهرهای ايران دست‌ كمی از كارهای دمشقی نداشت.

از نمونه ی اين ساخته‌ ها دسته ی شمشير كهنه و طرائف ديگر است،

با چنان زيبایی و ظرافتی كه در نظر اول آن را با گلدوزی زيبای ابريشم

اشتباه می كنند!

  نيز هنوز می توان اينجا و آنجا خاتم‌كاری ظريف و كلاه‌ خود و سپر

زينت يافته با نقش‌ های دقيق هنری ديد. ساخته‌ های زينتی فلزی

كه با قلمزنی در سينی برنجی نقش‌ های ظريف و زيبا درآورده‌اند، و

نيز ظروف نقره كه روی آن با مته نقش داده‌ اند، هنوز هم چندان گران

نيست. هنر ترصيع فلز، كه مانند زربفت و با خط های طلا و نقره و

مس بر زمينه ی فلز ديگر، نقش و نگار می اندازند، نيز از طريق کالاها

و کاروانهای تجاری به اروپا برده شد.

   از صنايع دستی فلزكاری كه همه‌ جا می شود يافت، سرقليان است.

در باره ی كوزه ی قليان پيشتر ياد شد. سرقليان كه جای آتش و تنباكو

است، كم‌ و بيش به اندازه ی فنجان چای خوری ژاپنی است كه روی آن

قلمزنی يا ميناكاری كرده يا جواهر نشانده‌ اند. روی شماری از اين

سرقليانها صحنه ی شكار يا رقص يا نقش اسليمی با قلم يا مينا ساخته

يا زمرد و فيروزه نشانده‌ اند، كه كاری بسيار زيبا و ظريف می نمايد. بدل

اين سرقليانهای قديمی امروزه ساخته مي‌شود. اما هنوز می توان در

عتيقه‌ فروشی ها سرقليانهای اصيل قديمی پيدا كرد.

   فيروزه كه محصول ويژه ی ايران است برای زيب و زينت‌ های گوناگون

به كار می آيد. گاهی اين سنگ را خرد می كنند (چنان كه در ساختن

زيورآلات با طرح موزاييك)، آن را حتی در ساختن مينياتور به كار برده‌اند.

   خود در عتيقه‌ فروشی ها سه چهار شاهكار هنری سرقليان پيدا

كردم و گرفتم، كه هميشه به جای زيرسيگاری به كار می بردم.

   هنوز صنايع دستی ساخته می شود، اما جنبه ی هنری آن كمتر به

پايه ی ساخته‌ های قديم می رسد. از روی اتفاق چراغ پايه برنجی كهنه

كه زير و بالای ستون پايه‌ اش پيكره‌ سازی شده بود پيدا كردم، و بسيار

خوشحال شدم. هر چند كه اين چندان عتيقه نبود.

   به موزه‌ های اروپا كه برويم می توانيم آثار نفيس صنايع دستی ايران 

را ببينيم. در اين ميان ساخته‌ های نقره يا مس با طرح و نقش عالی،

مانند مجموعه يا سينی بزرگ غذا، يا چيزهای تزئينی و مجسمه‌ های

 هنری هست.

   فن پرداخت فلزات چندان رشد نكرده، اما هنر ميناكاری و كاربرد مينا

در صنايع دستی از سيصد سال پيش همچنان مانده است. روی مس

يا برنج، ميناكاری ـ بيشتر به رنگ آبی تيره و لاجوردی ـ می كنند، كه

گاه با طلا و نقره‌كاری آميخته است. مينای هفت‌ رنگ هم زياد است؛

اما امروزه، مينای هفت‌ رنگ كار اصيل و قديم، كم پيدا می شود.