زندگی كازاما كه كار ديوانی را با تحقيق و تأليف علمی همراه كرده

بود، در سالهای توفانی ميان دو جنگ بزرگ دستخوش حوادث روزگار

شد. او پس از مأموريت در ايران، وزيرمختار ژاپن در ليسبون پرتغال شد

و سپس در ميانه ی جنگ اقيانوس آرام در سال 1943 به فرمانداری 

نظامی - سياسی ويتنام كه به اشغال ژاپن درآمده بود، در هانوی 

منصوب شد. در ماه آوريل 1945 (بهار 1324)، چند ماهی پيش از پايان

جنگ، كه كازاما بر كشتی «آوامارو» روانه ی ژاپن بود، در غرب دريای 

چين هدف اژدرافكن امريكايی قرار گرفت و غرق شد. در اين حادثه

كازاما هم جانش را از دست داد!

   كازاما نمونه‌ای از مردان با عزم و تدبير و پر تلاش و توان بود كه انقلاب

ميجی، يا به عبارت بهتر، نهضت اصلاحات عصر جديد ژاپن (انقلاب از

بالا) را طرح انداختند، و با اراده ی آهنين، فداكاری و ايثار آن را پيش 

بردند و به انجام رساندند. اين دوره، نيمه ی دوم سده ی نوزده، عصری 

شگفتی برانگيز در تاريخ ژاپن است زيرا كه سرزمين آفتاب در اين روزگار،

مردانی بار آورد كه در جامعه ای که خاستگاه بسياری سرداران و سران 

پرمايه و جوهر است، به فضيلت های والا ممتاز شدند.

   نيكبختی ژاپن اين بود كه در دوره‌ای حساس از تاريخ آسيا و جهان

چنين نخبگان و برجستگانی سكاندار دولت بودند و توانستند سفينه ی

ژاپن (به اصطلاح خود ژاپنی ها: نيهون مارو) را سنجيده و با تدبير از

دريای توفانی بگذرانند و به ساحل نجات و كرانه ی سعادت امروزی 

برسانند.

   سفرنامه و يادداشت های ايران كازاما، گويای ذهن روشن، فكر سليم

و اطلاعات پردامنه ی اوست، و هر خواننده ای با نگاهی به اين نوشته

درمی يابد كه اين مرد اديب، ديپلمات و سياستمدار چه آگاهی های 

وسيع و ارزنده ای درباره ی ايران در يادداشت هايش كه حاصل كمتر از

سه سال اقامت او در سرزمين ما است، گرد آورده است.

   شرح كازاما از تمدن، هنر، فرهنگ و ادب ايران سرشار از تحسين

مردمی است كه اين مايه‌های معنوی را بار آورده‌اند. می گويد كه

ايرانيان، مانند چينيان، ادبيات بسيار زيبا و لطيف دارند، و زبانی كه در

بيان از معنی فرا می رود. ايران از عهد باستان كشوری بوده است با

سی صد گونه آداب و سه هزار گونه مراسم دقيق تشريفاتی، و

معماران ايرانی در عهد باستان،  علم و فن ساختمان نخوانده بودند،

اما باز معماران ژاپنی به پايه ی آنها نمی رسند، و خط زيبا و خوش

نويسی برای ايرانيان هنر است، و هنر ايران با آن كه در اصل تجملی 

است، گرايش بسيار به مفيد و كارآمد بودن در زندگی دارد، و ذوق

عالی و حس زيبایی شناسی از هزاران سال پيش با جان و دل مردم

ايران سرشته شده است، و ايرانيان مردمی ادب پیشه و دوستدار

شعر هستند، و بيشترشان مانند حافظ، شاعر بزرگ ايرانی ذوق

زيبایی شناسی دارند، اهل خرد و معرفت‌اند، و شيوه ی زندگانی را

می دانند.

                               رضاشاه پهلوی و کازاما

   او ايرانيان را مردمی هنرور می شناسد و می گوید: تنها ملتی كه

از سه هزار سال پيش تا به امروز صنايع و هنرهای دستی را نگاه

داشته، فقط ايران است.

  كازاما شيفته ی اصفهان و آثار تاريخی و هنری آن است و كاشی كاری 

مسجدهای اصفهان را نمونه ی برجسته ی خلاقيت هنری می داند. در

پيش او چشم‌انداز بازار در ايران، تصوير داستان های هزار و يك شب را

دارد.

   اشاره‌ های كازاما به مناسبات تاريخی ايران و ژاپن عالمانه و درخور

توجه است، و دريغ است كه تحقيق در روشن ساختن بسياری رويه‌ها

و گوشه‌های رازگونه ی اين روابط دوران ساز چندان پيش نرفته است.

در سخن از احوال سياست و حكومت در ايران، كازاما نكته‌هایی بس

دقيق و حساس را يادآور شده، و با همه تحسينی كه از رضاشاه و

تدبيرهای او كرده، با لحنی انتقادی از اصلاحات آن دوره سخن گفته

است: «امروزه ايران كاملا" زير "حكومت استبدادی لشكری" است.

وجود مجلس، نظامی به ظاهر پارلمانی را نشان می دهد اما قدرت

مجلس رفته‌ رفته می كاهد و اقتدار دستگاه های لشكری افزوده

می شود.» 

   نيز، از موقع حساس ايران ميان همسايگان نيرومند و فرصت‌طلب، به

خصوص روس و انگليس، ياد كرده است. او اصلاحات قانونی و نيز پاره‌ای 

تدابير اجتماعی اين دوره را با نگاه مثبت‌تری ديده، و آیین و رسوم 

حقوقی جاافتاده در جامعه ی ايرانی را، كه در اصل از احكام و سنت

اسلامی برآمده، ستوده است.

   درباره ی "تعزيه" هم شرحی مفصل آورده و هنرمندی شبيه‌ خوانهای

اين نمايش مذهبی را تحسين كرده است. خواننده با ملاحظه ی اين كه

كازاما با گذراندن كمتر از سه سال در ايران، آشنایی و آگاهی چنين

گسترده با اين سرزمين و تمدن و فرهنگ و ادب و تاريخ و مردم آن يافته،

حافظ و سعدی و فردوسی و نظامی را شناخته و از آثار ماندگار آن ها

قطعه‌هایی را با حسن انتخاب نقل كرده است، به راستی در شگفت

می شود و به گوشه‌ای از رمز و راز ترقی و تعالی تحسين‌ برانگيز ژاپن

در جهان امروز پی می برد.